Nowe unijne rozporządzenie – walka z wylesianiem i degradacją lasów

31 maja 2023 roku Parlament Europejski i Rada przyjęły rozporządzenie UE 2023/1115 dotyczące udostępniania na rynku unijnym oraz eksportu z Unii niektórych towarów i produktów związanych z wylesianiem i degradacją lasów (nazywane także rozporządzeniem wylesieniowym, rozporządzeniem o deforestacji lub rozporządzeniem EUDR).

Jego celem jest przeciwdziałanie niszczeniu światowych zasobów leśnych poprzez nałożenie nowych, rygorystycznych wymogów na przedsiębiorców zajmujących się handlem towarami, które przyczyniają się do wylesiania. Ma ono znaczący wpływ na funkcjonowanie wielu sektorów rynku.

Obawy przedsiębiorców

Poszczególne branże dość późno zdały sobie sprawę z doniosłości nowej regulacji oraz rozmiarów i stopnia złożoności nowych obowiązków. Rozporządzenie powinno zacząć obowiązywać 30 grudnia 2024 r. Wobec skomplikowania nowych wymogów powszechne jest jednak stanowisko, że te przedsiębiorstwa, które już w tej chwili nie są zaawansowane we wdrażaniu regulacji, z dużym prawdopodobieństwem nie zdążą zrobić tego na czas.

Wobec skali zmian, ciężaru nowych wymagań oraz niejasności regulacji, istnieje jednak realna szansa, że data rozpoczęcia obowiązywania rozporządzenia zostanie opóźniona o rok, o czym niżej – w przedostatnim akapicie. Jeśli to spodziewane opóźnienie nastąpi, absolutnie nie należy jednak zwlekać z rozpoczęciem procesu wdrożenia nowych przepisów. Obowiązki przewidziane w rozporządzeniu wymagają bowiem zastosowanie nowych schematów działania – zbierania, przetwarzania i archiwacji informacji, a także poszerzenia wymagań stawianych dostawcom, co powinno oznaczać np. odpowiednie aneksowanie umów handlowych.

Towary i produkty objęte rozporządzeniem

Rozporządzenie dotyczy obrotu siedmioma towarami oraz szeregiem produktów, które zawierają te towary, były nimi karmione, lub zostały wytworzone przy ich użyciu i są jednocześnie wymienione w załączniku do rozporządzenia.

Towary to bydło, kakao, kawa, palma olejowa, soja, kauczuk i drewno. Lista tylko pozornie wydaje się krótka. Wymienione towary mają strategiczne znaczenie dla wielu sektorów rynku, nie pomijając branży czysto handlowej, która towarami tymi  wyłącznie obraca, nie zajmując się wytwarzaniem z nich produktów. Należy bowiem podkreślić, o czym niżej, że rozporządzanie obejmuje nie tylko producentów i podmioty handlowe, ale też podmioty, które wprowadzają produkty na rynek, czyli np. importerów.

Przykładem produktów, wytworzonych z udziałem tych towarów i wymienionych w załączniku do rozporządzenia są zatem: czekolada, jako wyrób zawierający kakao, i pozostałe przetwory spożywcze zawierające kakao, opony – jako wyroby zawierające kauczuk, meble drewniane, sklejka, płyty fornirowane, palety – jako wyroby z drewna, czy książki i gazety – jako wyroby wytworzone przy użyciu drewna. Załącznik do rozporządzenia zawiera długą listę produktów. Dla zobrazowania jej skali wystarczy stwierdzić, że każdy z nas codziennie jako konsument używa co najmniej kilku z nich.

Podmioty objęte rozporządzeniem

Rozporządzenie obejmuje zarówno podmioty wprowadzające produkty na rynek unijny po raz pierwszy (lub je z tego rynku wywożące ), jak i podmioty, które zajmują dalsze miejsce w łańcuchu dostaw i w ramach swojej działalności handlowej po prostu udostępniają produkty na rynku (odpłatnie lub nieodpłatnie). Zatem w praktyce rozporządzenie dotyczy importerów, fabryki produkującej produkt na ternie UE, dalszych dystrybutorów tego produktu oraz eksporterów.

Zakres obowiązków dla tych grup uczestników łańcucha dostaw jest inny i zależy także od ich rozmiaru. Wydaje się, że najwięcej obowiązków obciąża producenta nie będącego tzw. „MŚP”, czyli niebędącego mikroprzedsiębiorcą ani małym lub średnim przedsiębiorcą zdefiniowanym w art. 3 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/34/UE.

Przykładowe obowiązki podmiotów po raz pierwszy wprowadzających produkty na rynek lub wywożących produkty z rynku

Celem rozporządzenia jest walka z niszczeniem światowych zasobów leśnych. Towary pozyskane do produkcji muszą być zatem pozyskane w sposób, który nie przyczynił się do wylesiania lub do degradacji lasów. Dość przytoczyć art. 3 rozporządzenia, według którego towary i produkty nie mogą być wprowadzane do obrotu ani udostępniane na rynku ani z niego wywożone, jeśli nie spełniają wszystkich następujących warunków:

– nie powodują wylesiania;

– zostały wyprodukowane zgodnie z właściwymi przepisami kraju produkcji;

– przedłożono w ich sprawie oświadczenie o należytej staranności.

Właśnie na zasadzie zachowania należytej staranności zasadza się konstrukcja obowiązków wprowadzonych przez rozporządzenie. Przedsiębiorca będzie bowiem zobowiązany do zachowania tzw. należytej staranności względem produktów dostarczanych przez każdego konkretnego dostawcę, co obejmuje obowiązek gromadzenia informacji, danych i dokumentów koniecznych do wykazania wymaganych cech produktów, obowiązek przeprowadzenia oceny ryzyka, czy produkty mogą być niezgodne z wymogami rozporządzenia oraz obowiązek stosowania środków zmniejszających to ryzyko, takich jak np. żądanie przedłożenia kolejnych dokumentów lub prowadzenie własnych audytów.

Zakres danych, które przedsiębiorca (wprowadzający lub wywożący produkt z rynku) musi ustalić i udokumentować w ramach procedury zachowania należytej staranności jest szeroki i obejmuje np.:

– nazwę zwyczajową gatunków i ich pełną nazwę naukową (w przypadku produktów z drewna);

– glokalizację wszystkich działek, gdzie wyprodukowano towar;

– datę lub przedział czasowy produkcji użytych towarów;

– nazwę i dane adresowe wszystkich przedsiębiorstw lub każdej osoby, od której pochodziły dostawy;

– odpowiednio rozstrzygnięte i możliwe do zweryfikowania informacje świadczące o tym, że produkty nie powodują wylesiania;

– odpowiednio rozstrzygające i możliwe od zweryfikowania informacje świadczące o tym, że towary zostały wyprodukowane zgodnie z właściwymi przepisami kraju produkcji, w tym wszelkie uzgodnienia przyznające prawo do użytkowania danego obszaru do celów produkcji odnośnego towaru.

Oświadczenia o należytej staranności będą składane elektronicznie za pośrednictwem systemu informacyjnego, który Komisja Europejska powinna uruchomić do 30 grudnia 2024 r. Dane, które powinny być zwarte w oświadczeniu, wymienione są w załączniku do rozporządzenia.

Kontrole na etapie procedury celnej wwozu i wywozu produktów z runku unijnego

Szczególną uwagę należy zwrócić na fakt, że rozporządzenie dotyczy nie tylko produktów lub towarów wwożonych do Unii, ale też z niej wywożonych. Oznacza to, że jeśli przedmiotem importu lub eksportu będą produkty objęte rozporządzeniem, już na etapie procedury celnej nastąpi kontrola zachowania ww. należytej staranności odnośnie tych produktów. Numer referencyjny oświadczenia o należytej staranności (czyli tego oświadczania, które przedsiębiorca składa za pośrednictwem systemu informacyjnego) musi być udostępniony organom celnym przed dopuszczeniem produktu do obrotu , jak również przed wywozem produktu z runku unijnego. Organ celny zobowiązany jest sprawdzić status nadany oświadczeniu o należytej staranności. Jeśli produkt został uznany za wymagający kontroli, wówczas organ celny zobowiązany jest zawiesić odpowiednio dopuszczenie produktu do obrotu albo jego wywóz z rynku unijnego.

Przedsiębiorca zajmujący się eksportem lub importem produktów objętych rozporządzeniem musi zatem mieć świadomość wyżej opisanych obowiązków, gdyż ich niedochowanie z pewnością skutkować będzie wstrzymaniem procedury celnej.

Możliwe opóźnienie obowiązywania rozporządzenia

Rozporządzenie co do zasady powinno zacząć obowiązywać od 30 grudnia 2024 r. Jednak wobec znaczących opóźnień po stronie Komisji Europejskiej związanych z uruchomieniem systemu informacyjnego, jak również wobec sprzeciwu przedstawicieli branż objętych rozporządzeniem, kraje członkowskie UE zaakceptowały opóźnienie jego wejścia w życie o rok. Obecnie Komisja Europejska optuje za  wprowadzeniem zmian, według których rozporządzenie miałoby zacząć obowiązywać od 30 grudnia 2025 r. – wobec dużych przedsiębiorstw i od 30 czerwca 2026 – wobec pozostałych. Zmiana wymaga jeszcze zgody Parlamentu Europejskiego.  

Podsumowanie

Rozporządzenie UE 2023/1115 oceniane jest jako jest ważny krok w walce z globalnym wylesianiem i degradacją lasów. Nakłada ono jednak na przedsiębiorców szereg nowych i skomplikowanych obowiązków, wymagających wdrożenia nowych wewnętrznych procedur oraz wprowadzenia zmian w relacjach z dostawcami. Wymogi rozporządzenia, pod względem walki z deforestacją, maja charakter rewolucyjny i z pewnością mogą znacznie przyczynić się do ochrony światowych zasobów leśnych. Przed przedsiębiorcami stoi jednak poważne zadanie sprostania nowej regulacji.